Wat is prikkelarm?

donderdag 18 juli, 2013

Hoewel de term regelmatig wordt gebruikt voor het ontwerpen van producten gericht op mensen met een vorm van autisme (en AD(H)D), bestaat er bij veel mensen nog onduidelijkheid over wat prikkels precies zijn en hoe je er rekening mee kunt houden in je ontwerp. Uit mijn recent uitgevoerde onderzoek naar de ontwerp behoeftes van mensen met autisme, zijn er een aantal onderwerpen naar voren gekomen die beïnvloeden hoe prikkelarm (of -rijk) een digitaal product kan zijn.

Definitie van het woord

Prikkelarm betekent letterlijk een verminderde hoeveelheid prikkels. Een prikkelarme omgeving is prettig voor mensen die gevoelig zijn voor een grote hoeveelheid prikkels. Prikkelrijk betekent een normale of grotere hoeveelheid prikkels voor mensen die ongevoelig of ondergevoelig zijn voor prikkels. Bij mensen die leven met autisme, komt het vaak voor dat zij sneller gestimuleerd raken door een grote hoeveelheid prikkels. Maar ook het tegendeel kan waar zijn, mensen met autisme kunnen ook moeite hebben gestimuleerd te raken door prikkels. Mensen met autisme hebben namelijk complexere verbindingen in hun hersenen, waardoor het proces van verwerking anders verloopt dan bij mensen met een gemiddeld brein.

Prikkels ervaren en verwerken

Prikkels worden ervaren via onze zintuigen en door onze hersens geïnterpreteerd. Er zijn dus visuele, auditieve, kinesthetische (gevoel), olfactorische (reuk) en gustatorische (smaak) prikkels die van invloed zijn op de hoeveelheid en daarmee over- of onderstimulatie. Over- of onderstimulatie zegt iets over de gelijktijdige verwerking van prikkels in de hersenen. Wanneer de hersenen niet instaat zijn om een bepaalde hoeveelheid aanwezige prikkels gelijktijdig te verwerken, zorgt dit voor overstimulatie. Wanneer de hersenen prikkels niet goed kunnen verwerken of geen of te weinig prikkels ontvangen van bepaalde zintuigen, wordt er gesproken over onderstimulatie.

Omdat het per persoon verschilt hoe weinig (of juist hoeveel) prikkels iemand kan verdragen of nodig heeft, is er geen eenduidige richtlijn die voor iedereen werkt. Het is daarom belangrijk om verschillende niveau’s van stimulatie aan te bieden aan de eindgebruiker. Denk bijvoorbeeld aan een normale weergave en een prikkelarme weergave voor mensen die gevoelig zijn voor overstimulatie. Wanneer een product bedoeld is voor mensen die juist ondergestimuleerd zijn, kan er gekozen worden voor een normale weergave en een prikkelrijke(re) optie.

Veel voorkomende prikkels

Visuele prikkels worden onder andere bepaald door kleur, vorm, aantallen, contrast, patronen en ruimte (witruimte). Daarnaast moeten de eigenschappen van het gebruikte apparaat en de omgeving ook mee worden genomen in het ontwerp van een product. Zoals de lichtsterkte (en andere instellingen) van het display, de grootte van het display, de invloed van omgevingslicht (reflectie) en de grootte, beweging en textuur (kinesthetisch) van knoppen.

Auditieve prikkels worden onder andere bepaald door het volume, de hoogte van de toon en de (on)helderheid van geluid. Een geribbelde textuur op de achterkant van een tablet voor extra grip, wordt gevoeld bij het vasthouden van het apparaat en is dus een kinesthetische prikkel voor de eindgebruiker die kan leiden tot overstimulatie. Het op- en neergaan door het drukken op de toetsen van een toetsenbord zorgt voor feedback, maar ook voor kinesthetische prikkels voor de eindgebruiker.

Hoewel het lijkt alsof reuk en smaak niet van invloed kunnen zijn op een product, is dit wel degelijk het geval. Kunststoffen, metalen en andere materialen hebben vaak een bepaalde geur, die in sommige gevallen zelfs aan je handen blijft zitten na gebruik van het product. Denk maar aan het opblazen van een ballon of het vasthouden en gebruiken van je sleutels of telefoon. Of bijvoorbeeld ongewenste smaken van plastic als je aan je vingers likt nadat je een ballon van iemand hebt gekregen.

Tags

Reacties

  • Wat zou het goed zijn als verzekeringsartsen en arbeidsdeskundigen maar ook de bestuursrechters deze definitie over zouden nemen.
    Het is nu nog steeds zo dat bij de beoordeling van de mate van arbeidsongeschiktheid (WIA/WAJONG) bij een aantal personen met ASS (alleen geschikt voor een prikkelarme werkomgeving) functies worden geduid waarbij moet worden gewerkt in fabriekshallen of andere drukke productieomgevingen.

    Als de verzekeringsarts en/of de arbeidsdeskundige goed kan motiveren waarom de productiefunctie toch passend is dan gaat de rechter daarin vaak mee.

    Gelukkig weten de meeste arbeidsdeskundigen wel dat deze functies niet geduid kunnen worden en ook in de Basisinformatie CBBS wordt gesteld dat een functie in een fabriekshal of een kantoortuin niet prikkelarm is. Maar helaas vallen een aantal personen met ADHD of ASS door een – volgens mij – onjuiste beoordeling buiten de boot met alle gevolgen van dien.

    Willemien Elsman
    juridisch adviseur/arbeidsdeskundige

  • Edward Vollering uit Den Haag.

    Overprikkeld raken is voor niemand met autisme direkt te herkennen. Zeker de ouderen onder ons hebben het proces waarschijnlijk vele malen doorgemaakt zonder direkt te beseffen dat ze daadwerkelijk overprikkeld waren. Na verloop van herhaalde malen, waarbij achteraf (en met de nu meer beschikbare kennis over autisme en overprikkeling) kan worden gesteld dat men overprikkeld was, zijn er wel degelijk patronen te herkennen per individu. Door het vele vallen en opstaan door de jaren en door het doormaken van veel verschillende scenarios is het mij bijvoorbeeld opgevallen dat ik lange tijd zeer goed heb kunnen functioneren zolang in mijn geval zaken als huishouden en financien onder controle waren. Het vertrouwd zijn met te verrichten werkzaamheden en duidelijk omlijnde taken die te verrichten zijn helpen hierbij maar waren niet direkt noodzakelijk. Een plotselinge verhuizing met de daarbij komende rompslomp zoals papierwerk en opnieuw inrichten van de nieuwe woning was een belasting die nog te overzien was, maar een plotselinge waterschade en afwikkeling ervan gaf zoveel spanning dat de thuis situatie op zich zoveel invloed heeft gehad op het functioneren op het werk dat daar fouten werden gemaakt die vervolgens resulteerde in een neerwaartse spiraal met afzondering, inertie en letterlijk niet meer tot denken in staat zijnde aan toe. Overplaatsing naar een nieuw team berekende daarna het einde van 4 jaar tevreden werken. Teveel hooi op de vork krijgen of nemen en daar niet direkt adequaat op reageren door een overprikkeling zorgt er dan voor dat de situatie escaleert terwijl je erbij staat. De dan weer nieuwe situatie van werkloos zijn met alle regelzaken vandien verergeren de situatie dan dusdanig dat een opname onvermijdelijk blijkt en daarmee ook het zelfbeeld verzandt in minder dan weinig. Als je dan zo overprikkeld bent, dan helpt alleen afzondering tijdelijk totdat het piekeren begint. Het verwoorden van de situatie naar de hulpverlening toe is dan zo goed als niet mogelijk meer in mijn ogen. Wat wel goed zou zijn is om eens te kijken naar communicatie met hulpverlening via e-mail omdat dit ruimte biedt om het geschrevene te begrijpen doordat het nog eens doordacht kan worden. Een vervolg gesprek met een geschreven tekst als houvast is veel duidelijker omdat het houvast biedt in een een op een situatie die op zich al overprikkelend is.
    Wat in ieder geval voorop staat is dat autisten vaak van de wal in de sloot geholpen worden door goedbedoelende therapeuten die vaak onvoldoende beseffen dat overprikkeling door gebrek aan inzicht in de dan huidige situatie eerst moet worden opgehelderd voordat men stappen kan ondernemen naar verder herstel.

    Ik heb dan ook soms doelbewust de hulpverlening gelaten voor wat het was en ben iets rustgevends gaan doen zoals een duikcursus omdat het goed voelde. Geen mogelijke communicatie in een prikkelarme omgeving zoals die van het onderwater zijn heeft toen meer geholpen de zaken weer in perspectief te kunnen zien. Met andere woorden; de juiste afleiding die rust brengt zonder te kunnen piekeren is vaak meer waard dan menig (overprikkelend) gesprek dan ook. Voor autisten is communiceren op zich vaak het probleem en niet hun capaciteit als persoon. Is dit helder?

  • Geachte Willemien,

    Ik ben Thomas 36 jaar en heb al heel mijn leven lang (last (niet echt want ik ben gewoon wie ik ben) van) ADHD en PDD-NOS (mij is verteld dat dat laatste (PDD-NOS) valt onder het autisme spectrum ( ZEER GRIJS GEBIED volgens mij). Ik ben altijd in 2 strijd met mij zelf en weet dus eigenlijk niet waarom ik dit hier neer zet. Wil eigenlijk alleen zeggen dat ik het eens ben met U maar aan de andere kant ook weer niet. Ik bedoel eigenlijk dat een arbeidsdeskundige een baan of soms een wia/wajong uitkering per persoon moet toepassen. Zelf heb ik nu een aantal jaren een wajong uitkering. Ben ik op zich wel blij mee maar ik heb liever een gewone vaste baan met een eerlijk salaris. Ik ben nu alleen maar nuttig omdat ik weinig kost en of gesubsidieerd wordt (als u begrijpt wat ik bedoel). U had het over dat een rechter vaak mee gaat met de verzekeringsarts/arbeidsdeskundige maar de client zal op een gegeven moment toch laten merken dat het niet de plek is waar hij of zij zich thuis voelt en dus (ik neem mijzelf als voorbeeld) komt de client weer terug bij het UWV. Het moet allemaal maar geld kosten onder het mom van dat mensen aan het werk moeten want dat is goed voor de maatschappij en voor de mensen zelf. Ik weet niet of dit gelezen wordt maar ik ben het in ieder geval kwijt. Weet niet of het ergens opslaat wat ik hier neerzet maar ik hoop gewoon dat er iets veranderd in dit land. Ik kan nog dagen door gaan zo maar het is beter dat ik het hierbij laat. Mocht u of iemand anders hier op willen reageren of gewoon eens over praten (GRAAG!!!!!) stuur me gewoon een mail.

    Groeten,

    Thomas Peters
    tapeters1980@hotmail.com

Reageren

Reageer





Terug naar top